سخن آغازين:

• دکتر مهیار علوی‌مقدّم (دبیر همایش بزرگداشت بیهقی)

زندگي ابوالفضل بيهقي:

ابوالفضل محمد بن حسين بيهقي(385-470ق) نويسنده و مورخ در قريه حارث آباد بيهق بدنيا آمد . بعد از كسب فضايل در نيشابور به ديوان رسايل محمودي راه جست و در خدمت خواجه بونصر مشكان به كار پرداخت .همچنان در خدمت سلاطين غزنوي بود تا در زمان عزالدوله عبدالرشيد که در سال 440 ق سلطنت يافت چندي صاحب ديوان انشا گرديد ، اما به تهمت حاسدان معزول شد و در سال 443 ق که طغرل بر عبدالرشيد خروج کرد و او را کشت ، بيهقي با جمعي ديگر از درباريان زنداني شد و يک سال در زندان بود.ابولفضل در اواخر سلطنت فرخزاد از کارهاي ديواني کناره گرفت تا اينکه در سال 470 وفات يافت .مهمترين اثر بيهقي تاريخ اوست که از امهات کتب تاريخ و ادب فارسي است در شرح سلطنت آل سبکتکين در سي مجلد که در آن از تشکيل دولت غزنوي تا اوايل سلطان ابراهيم ابن مسعود سخن رفته است ، اما اکنون فقط قسمتي از آن که مربوط به سلطنت مسعود بن محمود غزنوي و تاريخ خوارزم از زوال دولت آل مامون و افتادن آن به دست سلطان محمود و حکومت آلتون تاش حاجب ، در آن سامان تا غلبه سلاجقه ، موجود است.درباره سبک وشيوه نگارش اين کتاب و مولف آن سخن بسيار گفته و نوشته اند و از ميان همه آنها به قول استاد فياض بيهقي شناس مشهور بسنده مي کنيم که مي گفت بيهقي گزارشگر حقيقت بود.علاوه بر اين کتاب، ابن فندق، کتاب ديگري به نام زينته الکتاب در آداب کتابت بدو نسبت داده است.

گفتگو با دکتر محمدجعفر یاحقی:

• عضو هیأت علمی دانشگاه فردوسی مشهد

1- ضرورت شناخت بیهقی؟
از دیدگاه یک نویسنده و ادیب و مورخ بزرگ که در تاریخ ادب و فرهنگ ایران سهمی عمده دارد شناخت بیهقی به معنی شناخت بخشی از کوشش ادبی و تاریخی این سرزمین است که اگر آن را از مجموعة این فرهنگ برداریم نقصی آشکار بر آن وارد می‌شود. سبک ممتاز و انحصاری بیهقی اهمیت شایان توجهی در سیر نویسندگی فارسی و استحکام بنیان‌های زبان فارسی دارد.

2- برگزاری همایش بزرگداشت بیهقی، چرا؟
تا او را بیشتر بشناسیم، تا در دانسته‌های خود دربارة او و تاریخ سترگش تجدیدنظر کنیم، تا به جزئیات کار او دقیق شویم و توانایی‌های زبانی و ادبی و حتی خطوط برجستة شخصیت اجتماعی و تاریخی او را بیشتر کشف کنیم و بدانیم که در تطور زبان و ادب و نویسندگی فارسی چه نقشی داشته است. بر تاریکی‌های کتابش که از بخت بد کم هم نیست، پرتوهایی بیفکنیم و خلاصه از چهرة این اثر سترگ گرد بیفشانیم.

3- جایگاه تاریخ بیهقی در زمینة پژوهش‌های علمی و ادبی؟
تاریخ بیهقی خود البته پژوهش نیست، یعنی بوده است و در روزگار مؤلف هم تدوین زیر بار این وظیفه سنگین رفته است. اما اکنون تاریخ بیهقی و جنبه‌ها و جوانب تاریخی، جغرافیایی، فرهنگی، ادبی، سیاسی، اجتماعی و روان‌شناسی آن می‌تواند میدان گسترده‌ای برای پژوهش‌های امروزین باشد تا با عنایت به شیوه‌های نوین نقد و تفسیر به بازشناسی این اثر روی بیاوریم و لایه‌های نهفته‌ای از ارزش‌های پیدا و پنهان آن را در معرض دید و داوری امروزبان قرار دهیم.

4- هنر نویسندگی بیهقی؟
ـ از جنبة آفرینشگری به معنی واقعی و امروزین کلمه، که در آن بسیار مایه‌های شعری و داستانی نهفته است.
ـ از جنبة کارآمدگی زبان و واژگان که به نظر من یکی از بنیان‌های لغت‌نویسی زبان فارسی به شمار می‌رود.
ـ از جنبة ایجاد امثال و حکم و برداشت‌های اصیل فکری از کلمات قصار زبان فارسی به نحوی که بسیاری ضرب‌المثل‌ها در فارسی از بیهقی نشأت گرفته است.
ـ از جهت دستوری و سبکی که دنیای پر رنگ و رویی از یافته‌ها و ابداعات ادبی فراوانی است، و نیز از جنبه تصاویر خیال و صناعات.

5- سبک‌شناسی تاریخ بیهقی؟
سبکی که بیهقی در کتابش ابداع کرده بدون تردید ممتاز و متمایز و بی‌همال است و باید مختصات و ویژگی‌های آن از جوانب مختلف مورد تأمل و دسته‌بندی قرار گیرد. تقریباً کاری که او با زبان و بیان کرده و قالبی که برای مفاهیم تازه یافته اختیار کرده اغلب بدیع و بی‌مانند است. راز این بی‌مانندی و یافتن خصوصیات زبانی و بیانی بیهقی کار عمده‌ای که پیش روی ماست.

6- جنبه‌های هنری و زیباشناسی تاریخ بیهقی؟
البته منظور از نقد او به ارزیابی و پیدا کردن سره از ناسره است، و من گمان می‌کنم که اگر ناسره‌ای در بیهقی باشد باید آن را از رهگذر نسخه‌های بد و دستخورده‌ای دانست که در دوره‌های متأخر از این کتاب فراهم آمده است و نه از خود بیهقی، هر چند که اگر ملاک‌های امروزین را به کار گیریم. شاید پاره‌ای ایرادها از خود او هم بتوان گرفت با این حال تحلیل زبانی و بیانی بیهقی از نگاه زیباشناسی می‌تواند راه را برای پژوهش‌های عمدة زبانی و ادبی در کاری هموار کند.

7- تاریخ بیهقی چه تأثیری در روند نثر فارسی داشته است؟
تأثیر سبکی، تأثیر واژگانی و تأثیر مفهومی.
اگر کلیدر را با دقت از نظر بگذرانیم آن را بشدت متأثر از بیهقی خواهیم یافت. اگر در مسیر تکاملی نثر فارسی دقت کنیم بسیاری از تعبیرها، مثل‌ها، کنایه‌ها و استعاره‌ها از بیهقی آغاز شده و در دیگر آثار ادبی فارسی بسط یافته است. اگر از شاملو بپرسیم بی‌شک خود را مدیون بیهی اعلام خواهد کرد که کرده است. اگر از دولت‌آبادی همشهری او نیز بخواهیم که سرچشمه‌های نویسندگی خود را مشخص کند، به گمانم تاریخ بیهقی جای درخور خواهد داشت.

8- جایگاه تاریخ بیهقی در عرصه‌ی تاریخ‌نویسی؟
در این زمینه در یادنامه‌ی بیهقی دو سه مقاله هست، محمدتقی دانش‌پژوه، تقی بینش و جمال‌زاده به طور مستقیم و برخی دیگر مانند اسلامی‌ندوشن، محمد شفیعی، حمید فروزان و چندتن دیگر به طور غیرمستقیم. اخیراً مقاله‌ای از عباس میلانی به نظرم رسید که او هم به شگردهای تاریخ‌نویسی بیهقی اشاره کرده است. بهترین تحقیق را در این خصوص خانم ژولی اسکات میثمی کرده است به زبان انگلیسی در کتابش با عنوان تاریخ‌نگاری سده‌های میانه در ایران، که به فارسی ترجمه نشده است. پیش از او خانم مریلین والدمن هم در کتاب نازمانه، زندگی و کارنامه‌ی بیهقی به طور مبسوط به این قضیه پرداخته و او را دارای شگردی مستقل در امر تاریخ‌نویسی دانسته است. با این احوال پایگاه بلند بیهقی در تاریخ‌نگاری فارسی بر کسی پوشیده نیست، هر چند که به دلیل برجسته‌ی ادبی کار او تاریخ‌شناسان امروز ایران به کلی او را به ادیبان واگذار کرده‌اند.

10- شخصیت‌های برجسته در تاریخ بیهقی؟
بیهقی آن چنان شخصیت‌ها را خوب پرورده است که همه را برجسته نموده است. اما من خودم از قاضی بولانی و ابن سمّاک و احمد حسن، از دیدگاه شخصیتی خوشم می‌آید.

گفتگو با استاد مهدی سیدی:

• پژوهشگر و بیهقی‌پژوه

1- برگزاری همایش بزرگداشت بیهقی، چرا؟
تاریخ بیهقی با این که کتاب درسی دانشگاهی است مجهولات فراوانی دارد. همایش‌های بیهقی، قطعاً شناسایی بعضی از مجهولات را معلوم خواهد کرد.

2- جایگاه تاریخ بیهقی در زمینة پژوهش‌های علمی و ادبی؟
تاریخ بیهقی از نظر اهمیت جغرافیایی با شاهنامه همبری می‌کند. از نظر تاریخی جایگاه ویژه‌ای دارد. از نظر ادبی هم قابل مقایسه با شاهنامه است.

3- هنر نویسندگی بیهقی؟
هنر اصلی نویسندگی بیهقی «صداقت» و در «پاکی جان» است، چون او لفاظی نکرده و دروغ هم نگفته، در عوض سخنان نغز و پر معنای خود را در جامة زرین مناسبی عرضه کرده است.

4- تاریخ بیهقی چه تأثیری در روند نثر فارسی داشته است؟
این کتاب تأثیر مستقیم و همی بر ترجمة کلیله و دمنه نصرالله منشی (نوه وزیر احمد عبدالصمد) داشته، که آن هم سردستة نوع ویژه‌ای از متون ادبی ما بوده است (بنگرید به مقدمه مینوی بر کلیله و دمنه).

5- جایگاه تاریخ بیهقی در عرصه‌ی تاریخ‌نویسی؟
از سویی بی‌نظیر است، از دیگر سو آنقدر جنبه‌های ادبی آن قوی است که بعضی آن را اثری ادبی می‌دانند و نه تاریخی.

6- شخصیت‌های برجسته در تاریخ بیهقی؟
اول خود بیهقی، بعد بونصر مشکان، حسنک، آلتونتاش خوارزمشاه، وزیر احمد عبدالصمد، از نظر رذالت هم بوسهل زوزنی.

كتاب‌شناسي تاريخ بيهقي:


• کتاب‌های پیرامون تاریخ بيهقی:

1ـ حسنک وزیر از تاریخ بیهقی، به کوشش زهرا خانلری (کیا)، تهران: امیرکبیر، 1356.

2ـ دیبای خسروانی (گزیده‌ی تاریخ بیهقی)، گزینش و گزارش محمد جعفر یاحقی، مهدی سیدی، تهران: جامی، 1373.

3ـ در پیرامون تاریخ بیهقی شامل مجموعه اسناد و تاریخ غزنویان و آثار گمشده‌ای ابوالفضل بیهقی، سعید نفیسی، تهران: کتاب فروشی فروغی، 1342-1352.

4ـ تاریخ بیهقی، تصحیح علی‌اکبر فیاض، مشهد: دانشگاه مشهد، 1356.

5ـ تاریخ بیهقی، تصحیح و حواشی سعید نفیسی، تهران: دانشگاه تهران، 1332.

6ـ تاریخ بیهقی (به زبان عربی)، ترجمه به عربی یحیی خشاب، صادق نشأت، مصر: مکتب الانجلو المصریه، 1376ق.

7ـ تاریخ بیهقی با معنی واژه‌ها و شرح جمله‌های دشوار و برخی نکته‌های دستوری و ادبی، خلیل خطیب رهبر، تهران: سعدی، 1367.

8ـ تاریخ بیهقی (متن مصحح و کامل حواشی و تعلیقات و فهرست‌ها)، قاسم غنی، علی‌اکبر فیاض، تهران: وزارت فرهنگ، 1324.

9ـ تاریخ مسعودی معروف به تاریخ بیهقی، با مقابله تصحیح و حواشی و تعلیقات سعید نفیسی، [تهران]: کتاب‌فروشی ادب: دانشگاه تهران، 1319-1332.

10ـ تاریخ بیهقی، ویرایش متن جعفر مدرس صادقی، تهران: نشر مرکز، 1376.

11ـ پیر پارسای بیهقی، منوچهر علی‌پور، تهران: فردوس، 1376.

12ـ پژوهشی در اعلام تاریخی و جغرافیایی تاریخ بیهقی، احمد حسینی کازرونی، تهران: آیات [؟]، 1374.

13ـ متن در غیاب استعاره، بررسی ابعاد زیباشناسی تاریخ بیهقی، سینا جهاندیده، رشت: چوبک، 1379.

14ـ انواع فعل در تاریخ بیهقی، مریم السادات رنجبر، اصفهان: مانی، 1379.

15ـ آیین و رسوم رایج در تاریخ بیهقی و عهد غزنوی، تهیه و تدوین ژینوس نازک کار، تهران: ترفند، 1382.

16ـ یادنامه‌ی ابوالفضل بیهقی،‌ مجموعه‌ی سخنرانی‌های مجلس بزرگداشت ابوالفضل بیهقی، 21 تا 25 شهریورماه 1349، مشهد: دانشگاه مشهد، دانشکدة ادبیات علوم انسانی، 1350.

17ـ زمانه، زندگی و کارنامه‌ی بیهقی، مریلین والدمن، ترجمه منصوره اتحادیه (نظام مانی)، تهران: نثر تاریخ ایران، 1375.

18ـ فرهنگ تاریخ بیهقی، تاریخ تمام نمای دوره‌ی غزنویان، پژوهشی در واژگان، افعال، امثال، اصطلاحات در گاهی و دیوانی، اعلام تاریخی و جغرافیایی، لغات و ترکیبات، امثال و حکم همراه با حوادث زمان نویسنده و نقشه‌های جغرافیای تاریخی احمد حسینی کازرونی، تهران: زوار، 1384.

19ـ بنیان‌های استوار ادب فارسی، تحقیقی در کارکردهای نثر فارسی، تحلیل از قصه ابوعلی حسنک وزیر، عباسقلی محمدی بندگری، مشهد: دانشگاه فردوسی، 1384.

20ـ سنجش محتوایی تاریخی و تاریخ جهانگشای جوینی، احمد محاطی، [تهران: 1382].

21ـ سیمای جامعه در تاریخ بیهقی، غلامرضا زندی، تهران: [بی‌جا]، 1380.

22ـ گزیده تاریخ بیهقی، به شرح و توضیح نرگس روان‌پور، تهران: نشر بنیاد، 1372.

23ـ تاریخ بیهقی، محمدرضا مصطفوی سبزواری، تهران: دانشگاه پیام نور، 1378.

24ـ گزیده تاریخ بیهقی، یدالله شکری، تهران: امیرکبیر، 1369.

25ـ گزیده تاریخ بیهقی، محمود دبیرسیاقی، تهران: کتاب‌های جیبی، 1383.

26ـ گزیده تاریخ بیهقی، محمود دبیرسیاقی، تهران: [بی‌نا]، 1345.

27ـ گزیده‌ تاریخ بیهقی، مقدمه، انتخاب و شرح لغات، مهدی فرهانی منفرد، تهران: قدیانی، 1375.

28ـ دبیر و سلطان [بازنویسی کتاب تاریخ بیهقی]، تألیف قرن 5 هـ ، به کوشش منوچهر دانش‌پژوه، تهران: اهل قلم، 1380.

29ـ تاریخ بیهقی، مقدمه، توضیحات و تعلیقات و فهارس، منوچهر دانش‌پژوه، تهران: هیرمند، 1378.

منبع : www.beyhaghi.ir